هیدروژن پراکسید

هیدروژن پراکسید یا آب‌اکسیژنه (H۲O۲) یک اکسنده متداول است که به عنوان سفیدکننده استفاده می‌شود. آب اکسیژنه برای حذف مواد آلی و معدنی که موجب فاسد شدن آب استخر می‌شوند بکار می‌رود. هیدروژن پراکسید ساده‌ترین پراکسید است (پراکسیدها ترکیباتی هستند که دارای یک پیوند یگانه اکسیژن-اکسیژن هستند). آب اکسیژنه خالص H2O۲ یک مایع ناروانی است که کمی آبی رنگ می‌باشد و با زحمت زیاد می‌توان آن را تهیه نمود. آب اکسیژنه‌ای که در داروخانه‌ها به اسم آب اکسیژنه رقیق فروخته می‌شود محلولی است از آب اکسیژنه در آب که %۳ آن آب اکسیژنه است، مانند آب بی‌رنگ و بی‌بو است، مزه تلخی دارد و کمی اسیدی است. این مایع اکسیدکننده‌ای قوی است.

هیدروژن پروکسید
شناساگرها
شماره ثبت سی‌ای‌اس ۷۷۲۲-۸۴-۱ Y
پاب‌کم ۷۸۴
کم‌اسپایدر ۷۶۳ Y
UNII BBX060AN9V Y
شمارهٔ ئی‌سی 231-765-0
شمارهٔ یواِن 2015 (>60% soln.)
2014 (20–60% soln.)
2984 (8–20% soln.)
KEGG D00008 Y
ChEBI CHEBI:16240 Y
ChEMBL CHEMBL۷۱۵۹۵ Y
IUPHAR ligand 2448
شمارهٔ آرتی‌ئی‌سی‌اس MX0900000 (>90% soln.)
MX0887000 (>30% soln.)
کد اِی‌تی‌سی A01AB02,D08AX01 (WHO) S02AA06 (WHO)
جی‌مول-تصاویر سه بعدی Image 1
خصوصیات
فرمول مولکولی 2(HO)
جرم مولی 34.0147 g/mol
شکل ظاهری آبی خیلی کمرنگ؛ در محلول بیرنگ
بوی اندکی تند
چگالی 1.110 g/cm3 (20 °C 30-percent)
1.450 g/cm3 (20 °C pure)
دمای ذوب −۰٫۴۳ درجه سلسیوس (۳۱٫۲۳ درجه فارنهایت؛ ۲۷۲٫۷۲ کلوین)
دمای جوش ۱۵۰٫۲ درجه سلسیوس (۳۰۲٫۴ درجه فارنهایت؛ ۴۲۳٫۳ کلوین)
انحلال‌پذیری در آب امتزاج
انحلال‌پذیری قابل حل در اتر، الکل
غیرقابل حل در اتر نفتی
اسیدی (pKa) 11.75
ضریب شکست (nD) 1.4061
گرانروی 1.245 cP (20 °C)
گشتاور دوقطبی 2.26 D
ترموشیمی
1.267 J/g K (gas)
2.619 J/g K (liquid)
-4.007 kJ/g
خطرات
MSDS ICSC 0164 (>60% soln.)
شاخص ئی‌یو ۰۰۸-۰۰۳-۰۰-۹
طبقه‌بندی ئی‌یو اکسیدان (O)
خورنده (C)
زیان آور (Xn)
کدهای ایمنی , , R20/22, R۳۵
شماره‌های نگهداری (S1/2), S۱۷, S26, S۲۸, S36/37/39, S45
لوزی آتش
Error: imagemap_invalid_title
نقطه اشتعال
LD50 1518 mg/kg
ترکیبات مرتبط
ترکیبات مرتبط آب
ازن
هیدرازین
دی‌سولفید هیدروژن
به استثنای جایی که اشاره شده‌است در غیر این صورت، داده‌ها برای مواد به وضعیت استانداردشان داده شده‌اند (در 25 °C (۷۷ °F)، ۱۰۰ kPa)
 Y (بررسی) (چیست: Y/N؟)
Infobox references

تجزیه این ماده باعث ایجاد رادیکالهای OH می‌شود که بیش از چند ثانیه در دسترس نمی‌باشند و در این مدت با خاصیت شدید اکسیدکنندگی خود، مواد آلی و معدنی را اکسید می‌کند.

کاربردها

  • شستشوی جراحات

از آب اکسیژنه می‌توان برای شستشو و ضدعفونی جراحات سطحی استفاده نمود. در این صورت فرمول توصیه شده باید حداکثر ۵٪ باشد. تکه ای پنبه را به محلول آغشته کرده و به آرامی روی قسمت آسیب دیده بکشید.

  • سفید کردن لباس‌ها

این محلول می‌تواند جایگزین سفید کننده‌های شیمیایی باشد. برای سفید کردن لباس‌ها کافی است یک فنجان آب اکسیژنه را در ظرف آب ریخته و لباس‌ها را در آن خیس کنید. این ماده برای از بین بردن لکه خون بسیار مؤثر و فوری است.

  • درمان قارچ‌های پا

برای درمان مشکلات قارچی مکرر پاها و انگشتان توصیه می‌شود از محلولی به نسبت نصف آب اکسیژنه و نصف آب استفاده گردد. شب‌ها چند دقیقه ای پاها را در این محلول خیس کرده و سپس کاملاً خشک کنید.

  • شستشوی دهان و لثه‌ها

استفاده از آب اکسیژنه به عنوان محلول شستشوی دهان و دندان‌ها بسیار مؤثر و مقرون به صرفه است. البته باید مراقب بود که بلعیده نشود زیرا ممکن است تحریکات داخلی ایجاد کند. علاوه بر خواص پاک کنندگی و ضدعفونی کنندگی دهان، آب اکسیژنه می‌تواند به درمان مؤثر التهابات لثه و عفونت‌های گلو نیز کمک کند. برای رفع التهابات توصیه می‌شود از حالت خالص آن استفاده کرد اما در صورت غرغره کردن باید با نصف مقدار آب مخلوط شده و چند ثانیه بیشتر طول نکشد.

  • سفید کردن دندان‌ها

اگر از آب اکسیژنه به عنوان محلول شستشوی دهان مرتب استفاده کنید متوجه خواهید شد که به مرور زمان دندان‌های شما سفیدتر از قبل شده‌است.

  • بهبود لکه‌های پوستی

اب اکسیژنه برای از بین بردن لکه‌های پوستی عالی است. برای مشاهده تأثیر آن باید به‌طور مرتب طی دو هفته استفاده شود. توصیه می‌شود به کمک پنبه آغشته به آن روی لکه‌های پوستی البته به جز اطراف کشیده شود زیرا ممکن است تحریکاتی در پی داشته باشد.

  • نظافت منزل

۵۰ میلی لیتر آب اکسیژنه ۳٪ را در مایع ظرفشویی معمول بریزید و تأثیر فوق‌العاده آن در تمیزی ظرف‌ها را ببینید. برای تمیز کردن تخته گوشت و از بین بردن باکتری‌های آن مخلوطی از آب اکسیژنه ۳٪ را با مقدار مساوی سرکه تهیه نمایید. همچنین برای نظافت و ضدعفونی کردن حمام و سرویس بهداشتی این نوع آب اکسیژنه را با مقدار مساوی آب مخلوط کرده و استفاده نمایید.

  • درخشندگی موها

بسیاری از محصولات مراقبت از موها حاوی آب اکسیژنه هستند. شما هم می‌توانید در منزل محلولی آماده کنید که به درخشندگی موها کمک کند. ۵۰٪ آب اکسیژنه ۳٪ را با این مقدار آب مخلوط کرده و آن را در اسپری بریزید. آن را روی موهای خیس بپاشید و و مانند معمول شانه بزنید. درخشندگی موها به تدریج دیده می‌شود. مقدار بیش از حد استفاده نکنید زیرا ممکن است تأثیر نه چندان مطلوبی داشته باشد

بازیافت کاغذ

اب اکسیژنه در بازیافت کاغذ نقش مؤثری دارد و سفید کردن کاغذهای بازیافتی در برخی از کارخانه‌های بازیافت کاغذ بر عهده هیدروژن پراکسید است

ساخت موشک

در ارتفاعات زیاد به دلیل رقیق بودن اکسیژن موشک‌ها نمی‌توانند از اکسیژن استفاده کنند برای همین اکثر موشک هایک مخزن اب اکسیژنه دارند تا بتوانند از اکسیژن ان استفاده کنند

خصوصیات آب اکسیژنه

به مرور آب اکسیژنه تجزیه و تبدیل به آب و اکسیژن می‌گردد. این عمل تجزیه در محیط بازی سریعتر و در محیط اسیدی کندتر از محیط خنثی صورت می‌گیرد. همچنین در نور یا گرما تجزیه می‌شود بنابراین باید در ظرف کدر و دور از گرما نگهداری شود. اگر مدت مدیدی آب اکسیژنه را انبار کنند، ممکن است کاملاً تجزیه و تبدیل به آب گردد. بر اثر گرد بعضی اجسام عمل تخریب آب اکسیژنه تسریع می‌گردد مانند گرد دی‌اکسید منگنز و گرد فلزات.

اگر بر روی محلول آب قدری از اجسام پایدارکننده مانند اسید فسفریک، اوره، اسید بنزوئیک و نظیر آن‌ها بیفزایند، عمل تخریب بسیار کند می‌گردد. آب اکسیژنه اثر میکروب کشی، بوبری و سفیدکنندگی دارد چنان‌که اگر یک تکه کالباس قرمز را درون ظرف محتوی آب اکسیژنه قرار دهیم پس از چند روز محتویات ظرف کاملاً بی‌بو است و بوی گندیده نمی‌دهد. آب اکسیژنه رنگها را نیز تخریب می‌کند به همین دلیل تکه کالباس درون ظرف بعد از مدتی بی‌رنگ می‌شود.

موارد استعمال آب اکسیژنه

لکه شراب قرمز، خون، قهوه و غیره را هم می‌توان به وسیلهٔ آب اکسیژنه پاک نمود. محلول غلیظ H2O۲ به عنوان یک اکسیدان برای سوخت موشک‌ها نیز مورد استفاده قرار می‌گیرد. برخی از خمیر دندانها و سایر اجسامی که برای پاک کردن دندانها بکار می‌رود در موقع استعمال تولید آب اکسیژنه می‌کنند و اکسیژن این آب اکسیژنه دندان را سفید می‌نماید.

آب اکسیژنه در بی‌رنگ کردن شاخ، پشم گوسفند، پنبه، کتان، کنف، کاه، چوب، کاغذ، روغن، چربی، واکس، صابون، ابریشم، عاج، پر و غیره بکار می‌رود. رنگ بعضی لکه‌های صورت را هم آب اکسیژنه تخریب می‌کند. اگر موی سیاه را پس از شستن با کربنات سدیم (تا چربی آن برطرف شود) در محلول آب اکسیژنه بگذارند به رنگ روشن در می‌آید. اگر موی سیاه سر را با مخلوطی از ۱۰۰ گرم آب اکسیژنه ۳۰٪ و چهار قطره محلول ۲۵٪ آمونیاک تر نمایند و پس از ۱۰ تا ۲۰ دقیقه با آب خالص و سپس با محلول اسید استیک‌دار بشویند، بور مایل به قرمز می‌شود. وجود آمونیاک از این جهت لازم است که آب اکسیژنه در حضور قلیاییها سریعتر اکسیژن می‌دهد و در نتیجه موها تندتر بور می‌شوند. مصرف مکرر آب اکسیژنه برای مو مضر است زیرا که مو را شکننده می‌نماید. در جنگ جهانی دوم آب اکسیژنه ۸۵٪برای اکسیداسیون سریع الکل در زیر دریاییها و موشک‌ها مصرف می‌کردند.

هیدروژن پراکسید در سلول‌های جانوری و گیاهی نیز تولید می‌شود، در اندامکی به نام پراکسی زوم، چون پراکسید هیدروژن تولید شده ماده‌ای سمی است توسط آنزیم کاتالاز به سرعت بسیار بالا به آب H2O و اکسیژن O2 تجزیه می‌شود تاهم سمی‌بودن آن از بین برود و هم به لیپیدهای تولید شده توسط اندامک شبکه آندوپلاسمی آسیبی نرساند.

کاربرد در پزشکی

آب اکسیژنه در گذشته به دلیل خاصیت ضدعفونی‌کننده آن در پانسمان زخمهای عفونی استفاده می‌شد ولی امروزه به دلیل آسیبی که به بافت‌های مجاور وارد می‌کند دیگر در پانسمان استفاده نمی‌شود و فقط گاه برای ضدعفونی لوازم یا سطوح استفاده می‌شود. از آنجایی که آب اکسیژنه بوبر است گاه در درمان زخمهای بدبو مورد استعمال قرار می‌گیرد. در قرصهای اریتزون ۳۶٪ آب اکسیژنه به ۶۴٪ اوره متصل است و چون این قرصها را در دهان بگذارند، اکسیژن می‌دهد. پس هم میکروبهای دهان را می‌کشد و هم دندانها را سفید می‌نماید. آب اکسیژن رقیق را برای قرقره کردن هم بکار می‌برند. ,و در ساختن داروهای سرما خوردگی تأثیر دارد

کاربرد در بهداشت استخرها

آب اکسیژنه برای حذف مواد آلی و معدنی که موجب فاسد شدن آب استخر می‌شوند بکار می‌رود. تزریق این عنصر قبل از دستگاه UV باعث ایجاد رادیکالهای OH می‌شود که بیش از چند ثانیه در دسترس نمی‌باشند و در این مدت با خاصیت شدید اکسیدکنندگی خود، مواد باقی‌مانده آلی و معدنی را تجزیه می‌کند. بدین ترتیب نیاز به تعویض آب استخرها کاهش می‌یابد.

در صورتی که از آب اکسیژنه در آب استخرها استفاده شود دارای مزایا به شرح زیر است:

  1. آب اکسیژنه موجود در آب با دوز صحیح، برای شناگر غیرقابل تشخیص است.
  2. با آب به خوبی مخلوط می‌شود، غیر فرار است و تا زمان اکسید کردن مواد آلی در آب باقی می‌ماند.
  3. خالص است و ایجاد املاح نمی‌کند.
  4. خورنده نیست و در نتیجه به تجهیزات و تأسیسات آسیب نمی‌رساند.
  5. ایجاد کف نمی‌کند، بی‌بو و بی طعم است.
  6. غیر سمی است
  7. ایجاد رسوب نکرده و در نتیجه آب کاملاً شفاف می‌ماند.

شناسایی آب اکسیژنه

در یک لوله آزمایشی که قبلاً چند سانتی‌متر مکعب محلول بی‌کرمات پتاسیم و قدری اسید سولفوریک رقیق ریخته‌ایم آب اکسیژنه می‌افزاییم در نتیجه رنگ آبی تند که بعداً تبدیل به سبز می‌شود، ظاهر می‌گردد. به همین طریق می‌توان وجود آب اکسیژنه را در اریتزون ثابت نمود.

تهیه آب اکسیژنه در صنعت با روش خود اکسایش

در این فرایند یکی از مشتقات آتراکینون مانند ۲-اتیل انتراکوینون بر اثر واکنش با هیدروژن در مجاورت کاتالیزور پالادیوم به آنتراهیدروکینون تبدیل می‌شود. با عبور هوا از ماده اخیر، محلول پراکسید هیدروژن ۲۰ درصد وزنی بدست می‌آید.

Hydrogen peroxide production with the Riedl-Pfleiderer process process

گریدهای هیدروژن پراکسید (آب اکسیژنه):[1]

هیدروژن پراکسید (آب اکسیژنه) با توجه به نیازهای متفاوت آن در صنایع مختلف، به چند دسته تقسیم‌بندی می‌شود:

گرید دارویی (Pharmaceutical Grade) – هیدروژن پراکسید ۳ درصد

این گرید را می‌توان از داروخانه به جهت تمیز کردن زخم‌ها و ضد عفونی کردن لوازم خانه تهیه کرد. این درجه از ماده به‌طور کلی حاوی تثبیت کننده است. همچنین از ترکیب آب اکسیژنه ۳درصد و اوره و بنزالکونیوم‌کلراید در آب‌دیونیزه، بعنوان محلول ضدعفونی کنندهٔ دست و سطوح استفاده می‌شود.

گرید آرایشگر (Beautician Grade) – غلظت معمولاً ۳ تا ۱۲ درصد

این گرید به عنوان سفید کننده و تقویت کننده مو به کار برده می‌شود.

گرید معرف (Reagent Grade) – غلظت معمولاً ۳۰ درصد

این گرید در آزمایش‌های علمی، تحقیقاتی، و پژوهشی است و از آن جایی که حاوی لرزش‌گیر است، در واکنش‌های مختلف شیمیایی استفاده می‌شود.

گریدهای دیگر را نیز می‌توانید در منبع مین قسمت مشاهده کنید.

منابع

  1. یادکرد خالی (کمک)
در ویکی‌انبار پرونده‌هایی دربارهٔ هیدروژن پراکسید موجود است.
    This article is issued from Wikipedia. The text is licensed under Creative Commons - Attribution - Sharealike. Additional terms may apply for the media files.